Kaizen.az - Fərdi İnkişaf Platforması

Kaizen/ Fərdi İnkişaf

"Dopamin tələsi: Niyə hər 5 dəqiqədən bir telefonu yoxlayırıq və bu balansı necə bərpa etməli?"

Səhər oyanan kimi ilk etdiyiniz iş nə olur? Çox güman ki, hələ gözlərinizi tam açmamış əliniz telefona uzanır. Gün ərzində isə heç bir bildiriş gəlməsə belə, fərqində olmadan hər bir neçə dəqiqədən bir ekranı işıqlandırırıq. Bəs bizi tamamilə maqnit kimi özünə çəkən bu vərdişin arxasında nə dayanır? Cavab düşündüyümüzdən daha dərindir və birbaşa beynimizin mükafat mexanizmi olan dopamin ilə bağlıdır.

Dopamin nədir və o necə "tələyə" çevrilir?

Dopamin tez-tez "həzz hormonu" kimi tanınsa da, əslində onun əsas funksiyası gözlənti və motivasiya yaratmaqdır. Beynimiz bir işin sonunda mükafat (xoş bir hiss, yeni bir məlumat) olacağını təxmin edəndə dopamin ifraz edir.

Sosial media platformaları və smartfon proqramları məhz bu mexanizm üzərində qurulub. Hər "bəyənmə" (like), hər yeni şərh, maraqlı bir video və ya sadəcə gələn bir mesaj beynimiz üçün kiçik bir mükafatdır. Ən təhlükəli məqam isə bu mükafatların gözlənilməz (təsadüfi) olmasıdır. Telefonu hər açdığınızda qarşınıza nə çıxacağını bilmirsiniz – bu, qumar oyunlarındakı slot maşınlarının işləmə prinsipi ilə eynidir. Beyin bu "yenilik" və "sürpriz" axtarışına o qədər öyrəşir ki, bizi hər 5 dəqiqədən bir ekranı yoxlamağa məcbur edir. Biz buna "Dopamin tələsi" deyirik.

Bu tələnin psixoloji fəsadları

Sürətli və asan dopamin qaynaqlarına (məsələn, qısa videolara və ya sonsuz lent fırlatmalarına) öyrəşən beyin, zamanla daha çox səbirsiz olur. Bunun nəticəsində:

Diqqət dağınıqlığı: Kitab oxumaq, dərs çalışmaq və ya diqqət tələb edən bir işi görmək getdikcə çətinləşir. Çünki bu fəaliyyətlər "as懶 dopamin" vermir, əmək tələb edir.

Xroniki yorğunluq və tükənmə: Beyin fasiləsiz məlumat axınına məruz qaldığı üçün dincələ bilmir.

Daxili narahatlıq (Anksiyete): Telefondan uzaq qalanda nəsə mühüm bir şeyi qaçırdığımızı düşünürük (FOMO – Fear of Missing Out).

Dopamin balansını necə bərpa etməli? (Praktiki addımlar)

Tamamilə texnologiyadan imtina etmək müasir dünyada real deyil, lakin daxili tarazlığı və psixoloji müvazinəti bərpa etmək bizim əlimizdədir. Bunun üçün bir neçə effektiv üsulu tətbiq edə bilərsiniz:

1. "20 dəqiqə" qaydası və fiziki məsafə

Beynin diqqətini yenidən toplamağı öyrətmək üçün fokuslanmalı olduğunuz iş zamanı telefonu tamamilə fərqli bir otağa qoyun və ya çantanıza yerləşdirin. Telefonun göz önündə olması belə beynin gizli şəkildə dopamin gözləntisinə girməsinə səbəb olur. Hər ev daxili gəzinti və ya qısa fasilə zamanı əlinizi telefona atmaq əvəzinə, sadəcə pəncərədən çölə baxın və ya bir stəkan su için.

2. Bildirişləri "səssizcə" filtrləyin

Telefonunuza gələn hər bir siqnal beyninizə qaçılmaz bir "yoxla!" əmri göndərir. Yalnız çox vacib olan (zənglər və ya iş mesajları) bildirişləri saxlayın, sosial media tətbiqlərinin bildirişlərini isə tamamilə söndürün. Siz proqrama daxil olmaq istəyəndə yenilikləri görəcəksiniz, proqramların sizi çağırmasına icazə verməyin.

3. Səhər ritmini dəyişdirin

Oyanan kimi ilk 30 dəqiqə ərzində telefona baxmamağı özünüzə qayda qoyun. Səhəri sürətli dopamin dalğası ilə açmaq günün qalan hissəsində də beynin eyni sürəti axtarmasına səbəb olur. Səhərinizi yüngül bir bədən hərəkəti, musiqi və ya sakit bir qəhvə / çay ritualı ilə başlayın.

4. Sağlam dopamin qaynaqlarına keçid edin

Beynimizin dopaminə ehtiyacı var, sadəcə onu haradan aldığımız önəmlidir. Süni və sürətli qaynaqları təbii və uzunmüddətli qaynaqlarla əvəz edin:

Təmiz havada yürüş etmək (təbiətlə təmas dopamin və serotonin balansını tənzimləyir).

Evdə bədən tərbiyəsi və ya yüngül idman hərəkətləri etmək.

Bir az mütaliə etmək və ya əl işi ilə məşğul olmaq.

Nəticə

Smartfonlar bizim köməkçimiz olmalıdır, rəhbərimiz yox. Gün ərzində ekrana baxma müddətinizi azaldıb, real həyata, addımlarımıza və zihnimizə zaman ayırdıqca daxili dincliyimizin və diqqətimizin necə bərpa olunduğunu hiss edəcəyik. Rəqəmsal dünyada balansı qorumaq – öz psixi sağlamlığımıza edə biləcəyimiz ən böyük sərmayədir.

Yazar

İstifadəçi adı:
[email protected]
Ad Soyad:
Aytac Ələkbərova
Məqalə sayı:
1

Əlaqəli məqalələr

CV hazırlayarkən nələrə diqqət yetirməli

07.03.2021

Fərdi İnkişaf

Günümüzün qlobal problemlərindən biri: - CV göndərirəm lakin heç bir vakansiyadan geri dönüş almıram. Niyə? Bunun əsas səbəblərindən biri CV-nin düzgün hazırlanmaması və əsas məqamlara diqqət yetirilməməsidir. Bu məqalədə sizlər üçün CV-də hansı məsələlərə diqqət yetirməli olduğunuzu addım-addım qeyd etmişik.