-
İstifadəçi adı:
Lale -
Ad Soyad:
Lale Nagiyeva -
Məqalə sayı:
1
Dərc olunma tarixi
19.08.2026 TexnologiyaBaxış sayı
82
Oxunma müddəti
6 dəq
Wannacry Virusu:
Müasir dövrdə texnologiyanın sürətlə yayılması, onun həyatımızın ayrılmaz bir hissəsinə çevrilməsi ilə nəticələnmişdir. Bu şəraitdə kütlələri nəzarətdə saxlamaq, cəmiyyəti izləmək və müasir müharibələrdə üstünlük qazanmaq yolları texnoloji sahədə aparılan əməliyyatlarla sıx bağlıdır. Kiber hücumlar və ransomware hadisələri bu sahədə ən bariz nümunələrdən biridir. WannaCry ransomware hücumu, qlobal həyat ritmini müvəqqəti olaraq iflic edən və milyonlarla kompüterə yoluxan genişmiqyaslı bir kiber hücum kimi tarixdə qalmışdır. 2017-ci il 12 may tarixində WannaCry ransomware virusu fəaliyyətə başladı. Hücum nəticəsində 150 ölkədə 250.000-dən çox kompüter zərər gördü. Virus, Windows əməliyyat sistemindəki EternalBlue zəifliyi vasitəsilə yayılırdı və sistemdəki bütün faylları şifrələyərək istifadəçilərdən Bitcoin vasitəsilə fidyə tələb edirdi.
Hücumun təsiri nəticəsində:
· İngiltərə və Şotlandiyada xəstəxanalar fəaliyyətini dayandırmışdı; təcili yardım xidmətləri zərər görmüşdü.
· Telekommunikasiya və nəqliyyat şirkətləri fəaliyyətini dayandırmışdı.
· Rusiya və Çin universitetlərində dərslər dayandırılmışdı.
WannaCry-un yayılmasının əsas səbəbi sistemlərin güncəllənməməsi, istifadəçilərin təhlükəsizlik xəbərdarlıqlarına diqqətsiz yanaşması və phishing e-poçtları vasitəsilə yayılması idi. EternalBlue, NSA(National Security Agency) tərəfindən Windows əməliyyat sistemində aşkarlanan bir zəiflik əsasında hazırlanmışdı. NSA, 2011-ci ildən 2016-cı ilə qədər EternalBlue layihəsini gizli saxlamış və Microsoft-u məlumatlandırmamışdı. Bu zəiflik, Server Message Block (SMB) protokolu vasitəsilə sistemlərə uzaqdan kod yeridilməsinə imkan verirdi. Hücum nəticəsində virus, tək bir kompüterdən bütün şəbəkəyə yayıla bilirdi. 2016-cı ilin avqust ayında, Shadow Brokers qrupunun EternalBlue layihəsini açıq şəkildə paylaşması, virusun qlobal miqyasda yayılmasının əsas səbəbi oldu. WannaCry, istifadəçilərin fayllarını şifrələyərək "300 dollar Bitcoin" ödəmələrini tələb edirdi. Ödəniş gecikdikdə, tələb olunan məbləğ ikiqat artırılırdı. Lakin, bu prosesdə kill-switch mexanizmi kritik rol oynadı.
Marcus Hutchins, virusun müəyyən bir domenə sorğu göndərdiyini aşkarladı və həmin domeni 10,69 dollar qarşılığında satın aldı. Bu addım nəticəsində, virusun yayılması birdən-birə dayandı və qlobal kiber fəlakətin təsiri azaldıldı. Hutchins həmçinin Dark Web-də fəaliyyət göstərmiş və Kronos bank troyanı kimi zərərli proqramları hazırlamışdı. FBI tərəfindən həbs olunması, kiber təhlükəsizlik sahəsindəki qanunsuz fəaliyyətlərin cəzalandırılması nümunəsi oldu. WannaCry-un arxasında isə ABŞ tərəfindən Şimali Koreya dövlətinə aid Lazarus Group olduğu güman edilir. Hücumun məqsədi maliyyə qazancı ilə yanaşı, qlobal informasiya sistemlərini təhdid etmək idi. WannaCry virusunun qarşısını almaq üçün:
· Əməliyyat sistemlərinin müntəzəm güncəllənməsi.
· Anti-virus proqramlarının güncəl saxlanılması.
· Şübhəli e-poçt və fayllardan uzaq durulması.
Bu tədbirlər, həm fərdi, həm də institusional səviyyədə məlumat itkisi və maliyyə zərərlərinin qarşısını almağa kömək edir.
Notpetya Virusu:
2017-ci il iyunun 27-si səhər saat 10:00 radələrində Ukraynada adi iş günü başlayarkən, istifadəçilər və təşkilatlar qarşıdan gələn qlobal miqyaslı kiber təhlükənin fərqində deyildilər. Bir neçə saat ərzində tək bir zərərli proqram — NotPetya — onlarla ölkədə, xüsusilə Ukrayna, ABŞ, Böyük Britaniya, Fransa, Almaniya, İtaliya və digər 60-dan çox ölkədə kritik informasiya sistemlərinə ciddi ziyan vuraraq onların fəaliyyətini müvəqqəti olaraq dayandırdı. Hadisənin miqyası və təsiri onu qlobal səviyyədə “kiber pandemiya” xarakteri daşıyan təhlükə kimi səciyyələndirdi.
İlkin olaraq, NotPetya istifadəçilərə məlumatların şifrəsini açmaq müqabilində ödəniş etməyi tələb edən tipik ransomware kimi təqdim olunurdu. Lakin texniki analiz nəticəsində müəyyən edildi ki, bu fidyə tələbi yalnız sosial mühəndislik vasitəsi olaraq istifadə edilmiş və virusun əsas məqsədi maliyyə qazancı deyil, məlumatların tamamilə məhv edilməsi olmuşdur. Buna görə də NotPetya, klassik ransomware-dən fərqli olaraq sistem məhv etmə (destructive malware) xüsusiyyətinə malik idi və əslində bir kiber silah (cyber weapon) kimi dəyərləndirilirdi.
NotPetya virusu hücum məqsədilə Master Boot Record (MBR)-i hədəf alaraq kompüterlərin ön yükləmə prosesini sabotaj edir və istifadəçi qarşısına fidyə mesajı çıxarırdı. Ödəniş anonimliyi təmin etmək üçün Bitcoin vasitəsilə tələb olunurdu. Bu mexanizm virusun sürətlə yayılmasını təmin edirdi, xüsusilə sosial mühəndislik vasitəsi ilə — phishing e-poçtları və saxta sənədlərin istifadəsi ilə — geniş istifadəçi kütləsi yoluxurdu.
Hücumun yayılması həmçinin Ukraynanın milli mühasibatlıq proqramı M.E.Doc vasitəsi ilə həyata keçirildi. Bu proqramın rəsmi yeniləmə mexanizmi komprometasiya edilmiş və təxminən 400.000 təşkilatın istifadə etdiyi sistemlərə NotPetya rəsmi yeniləmə kimi daxil olmuşdur. Hücum zamanı Windows əməliyyat sistemlərində mövcud olan zəifliklərdən də istifadə edilərək virusun şəbəkədə sürətlə yayılması təmin edilmişdir.
NotPetya-nın məqsədi yalnız maliyyə qazancı deyil, əksinə Ukrayna dövlət qurumları və kritik infrastruktur sistemlərinə strateji zərər vurmaq olmuşdur. Hücumun baş verməsi Ukraynanın rəsmi tətillərindən biri — Konstitusiya Günü ərəfəsinə təsadüf etmiş və bunun siyasi motivli məqsəd daşıdığı ehtimalını gücləndirmişdir.
Nəticədə, NotPetya hücumu qlobal miqyasda milyardlarla dollar ziyan yaratmış və müasir dövrdə kiber müharibə (cyber warfare) və məlumat təhlükəsizliyi (information security) sahəsində ciddi nümunə kimi tarixə düşmüşdür. Hadisə göstərdi ki, müasir ransomware və destruktiv malware hücumları yalnız maliyyə itkisi yaratmır, həm də milli təhlükəsizlik və iqtisadi sabitlik üçün ciddi təhdid təşkil edir.2017-ci ilin iyun ayında qlobal miqyasda yayılan NotPetya zərərli proqramının arxasında məqsədli və yüksək səviyyəli bir haker aktoru dayanmışdı. Texniki təhlillər və beynəlxalq kibertəhlükəsizlik qurumlarının araşdırmaları göstərir ki, bu hücum Rusiyanın “Sandworm” adı ilə tanınan APT (Advanced Persistent Threat) qrupu tərəfindən həyata keçirilib. Sandworm qrupu əvvəllər də Ukrayna və digər regionlarda strateji infrastrukturlara qarşı hədəfli kiber hücumlar təşkil etmişdir.
Nəticə
2017-ci ildə baş verən WannaCry və NotPetya kiber hücumları, müasir dünyada texnologiyanın həm potensial təhlükələrini, həm də onun idarə olunması üçün görülən tədbirlərin vacibliyini açıq şəkildə ortaya qoydu. WannaCry virusu EternalBlue zəifliyindən istifadə edərək 150 ölkədə 250.000-dən çox kompüteri təsir etmiş və qlobal səviyyədə xəstəxana, telekommunikasiya və digər kritik infrastrukturların fəaliyyətini ciddi şəkildə dayandırmışdır. Virusun yayılmasını dayandıran kill-switch mexanizmi, kiber təhlükəsizlik mütəxəssisi Marcus Hutchins tərəfindən aktivləşdirilmişdir və bu mexanizm virusun daha da genişlənməsinin qarşısını almışdır. Bu hadisə, proaktiv müdaxilənin və kiber təhlükəsizlik biliklərinin böhran vəziyyətində kritik rol oynadığını göstərmişdir.
NotPetya virusu isə əvvəlcə fidyə yazılımı kimi görünmüş olsa da, əslində qəsdən məhv etmə məqsədli siber silah idi. M.E.Doc proqramına yayılan virus, Ukrayna dövlət qurumları və iqtisadi sistemlərinə ciddi zərər vurmuş, qlobal maliyyə və kommunikasiya şəbəkələrinə təsir etmişdir. NotPetya-nın hədəfi və istifadə üsulları, kiber hücumların yalnız maliyyə qazancı üçün deyil, həm də siyasi və strateji məqsədlərlə həyata keçirilə biləcəyini nümayiş etdirmişdir.
Hər iki hücum göstərir ki, kiber hücumların təsirlərini azaltmaq üçün operativ təhlükəsizlik tədbirləri, əməliyyat sistemlərinin və proqram təminatının müntəzəm yenilənməsi, antivirusların və monitorinq sistemlərinin düzgün işləməsi, həmçinin sosial mühəndisliyə qarşı təlimatlar vacibdir. Bu hadisələr həmçinin göstərir ki, dövlətlər və təşkilatlar üçün kiber təhlükəsizlik strategiyalarının hazırlanması və qlobal əməkdaşlıq, müasir dövrdə milli təhlükəsizlik və iqtisadi sabitliyin qorunması baxımından həyati əhəmiyyətə malikdir.
Bəstixanım Səmədli
19.08.2026Əlaa
İstifadəçi adı:
LaleAd Soyad:
Lale NagiyevaMəqalə sayı:
1
04.05.2023
Texnologiya
28.10.2021
Texnologiya
19.11.2021
Texnologiya
Bildiyiniz kimi, bu yaxınlarda Facebook-un qurucusu və baş direktoru Mark Zukerberq ,Facebook adının şirkətin gələcəyini adekvat şəkildə təsvir etmədiyini və ad dəyişikliyini təsdiqlədi və “Metaverse”haqqında bəzi məlumatlar verdi.İnsanlarda “Metaverse” nədir? ,Hansı xüsusiyyətlələrə malikdir? və s kimi suallar yarandı.Gəlin bu suallara cavab tapmağa çalışaq.
